İlkler Şehri Uşak

İlkler Şehri Uşak

Kökü çok eskilere dayanan Uşak, İç Ege’nin mütevazı bir şehri iken, 1900′lü yılların başlarından itibaren üst üste gerçekleştirdiği sanayi hamleleri ile ülke geleceğini ve millet kaderini tayinde ne denli iddialı olduğunu ortaya koymuştur. İlk şeker ve iplik fabrikaları, adı Uşak ile özdeşleştirilmiş battaniyesi, tekstil ve seramik sektöründeki başarısı, deri sektöründeki iddiası ile Uşak haklı olarak “Aşıklar Diyarı” unvanına layık olan modern bir şehirdir.

A- 1913 Sanayi Sayımında 13 Kuruluşun 3 Tanesi UŞAK’ta:

XIX. yüzyılın son çeyreğinde, Uşak kazasında yün ipliği imalatı için fabrikalar kurulmuştur. Uşak’ın büyük halı tüccarlarından, Tiritoğlu Mehmet Paşa, Hamzazade Hacı Hüseyin, Hacı Gedikzade ve Hacı Mustafa Efendiler halı ipliği üretmek ve şayak (Kaba dokunmuş dayanıklı bir çeşit kumaş) dokumak üzere 1898 yılında bir fabrika kurdular. Bu fabrikanın arkasından Yılancızadeler ve 1902 yılında Bacakzadeler birer iplik fabrikası kurmuşlardır. 1905 yılında ise Bıçakcızade Biraderler ve Mehmet Zeki Kumpanyası iplik fabrikaları açılmıştır. 1910 yılında Hamzazade ve ortakları şayak fabrikası kurmuşlardır. XX. yüzyılın başlarında Türkiye’de çok az sayıda fabrika olduğu düşünülürse, Uşak’ta iplik fabrikalarının kurulması önemini bir kat daha arttırmıştır. Nitekim 1913 sanayi sayımına göre,

Türkiye’de yün ipliği üretimi ve yün dokumacılığı yapan 13 kuruluştan 3 tanesi Uşak kazasında bulunuyordu. Uşak’taki iplik fabrikaları Cumhuriyet devrinde eski işlevlerinin yanında dokumacılığın diğer sahalarına; kaşmir (İnce, sık bir tür yün), şayak ve kumaş dokuma işlerine yönelmişlerdir. Cumhuriyet’in ilk on yılında Uşak’taki fabrika sayısı 5′e yükselmiştir. 1967 yılında ilde faaliyet gösteren 38 adet yün iplik fabrikası bulunmaktaydı. 1983 yılında ilde yün ipliği ve yünlü dokuma imal eden büyüklü küçüklü 78 atölye ve fabrika bulunmaktaydı.

B- Türkiye’nin İlk Çokortaklı Şirketi ve İlk Şeker Fabrikası

Osmanlı Devleti’nde şeker fabrikası kurmak için XIX. yüzyıl ile XX. yüzyılın başlarında yapılan şahsi teşebbüsler çeşitli engeller yüzünden gerçekleşememiştir. Cumhuriyet Döneminde özel sermaye ile Uşak’ta ilk şeker fabrikasını tesis eden Nuri  (Şeker)  Bey’in kafasında bu düşünce daha Osmanlı döneminde oluşmaya başlamıştır. Araştırmacı bir kişiliğe sahip olan Nuri Bey, Avrupa’dan şekerin, pancardan çıkarıldığını öğrendikten sonra XX. yüzyılın başlarında pancar yetiştirerek şeker üretmek için faaliyete geçmiştir.  Çiftçilikle uğraşan köylülere pancar ziraatının nasıl yapılacağını öğretmiştir.

Cumhuriyetin ilânından önce şeker fabrikası kurmak için harekete geçen Nuri Bey’in çok özverili çalışmaları sayesinde, 17 Aralık 1926 tarihinde Uşak’ta Türkiye’nin ilk şeker fabrikası açılmıştır. Fabrika en fazla 60.000 ton pancar işleyerek, 6.000 ton şeker üretecek kapasitedeydi. Böylece Türkiye’de özel sermaye ile ilk sanayi hamlesi başlatılmıştır.

Uzun ve yorucu bir kuruluş aşamasından sonra fabrikanın açılış töreni yapılmış ve üretilen şekerlerden numune olarak Mustafa Kemal Paşa’ya götürüldüğünde Paşa, Nuri Bey’e “Her sahada madalyamız vardı. Sen ilk iktisat madalyasını bize kazandırdın… Ben düşmanı denize döktüm, sen iktisadi harp ilan ediyorsun… Bu şeref hangi aileye nasip olur” diyerek Nuri Bey’i olağanüstü çalışmalarından dolayı övmüştür. Fabrika, işletmeye açıldıktan bir süre sonra işletme sermayesi sıkıntısı sebebiyle Atatürk’ün emriyle devletleştirilmiştir.

Nuri Şeker öncülüğünde kurulan Uşak Şeker Fabrikası, Cumhuriyet Döneminin ilk çok ortaklı tesisi olması açısından, Türkiye ekonomisi için önemli katkıları olan bir tesistir. Fabrika, başta şeker pancarı ile uğraşan köylüler, pancarı işleyen fabrika personeli, tesise hammadde getiren ve üretilen şekeri pazara taşıyan nakliyeciler, fabrikaya çeşitli ürünler satan ve üretilen ürünü il içi ve dışında pazarlayan esnaf olmak üzere farklı sektörlere önemli katkılar sağlamaktadır.

Uşak Şeker Fabrikası şeker pancarından şeker üretirken geriye posa halinde kalan küspeyi köylüler hayvanlara yediriyordu. Şeker üretirken geriye kalan melas önceleri müskirat içkisi yapan yerlere göndermekteydi. 1931 yılında Uşak Şeker Fabrikası yanında bir ispirto fabrikası kurulmasıyla, Uşak yeni bir fabrikaya daha kavuşmuştur.

C- Elektriği İlk Kullanan Anadolu Kenti

Uşak şehir merkezine, belediyenin çalışmaları sonucunda 1902 yılında elektrik getirilerek, kaza aydınlatılmıştır. 1931 yılında Uşak kaza merkezinde 25.000 TL sermayeli bir elektrik şirketi kurulmuştur. Zamanla elektrik fabrikası kaza merkezinin ihtiyacına cevap veremez duruma geldiğinden, şirket kurulduktan sonra yeni bir elektrik fabrikası kurulmuş ve 6 Mart 1932 yılında bu fabrikanın açılış töreni yapılmıştır. 1935 yılında hissedarların kararı ile sermayede büyük payı olan belediye, 1936 yılında adı geçen şirketi satın almıştır. Cereyan işini de kendi makinesinden temin etmeye başlamıştır. 1953′de bu makinenin yerine dizel jeneratörler getirilerek, konutların yanında kısmen sanayiye de elektrik verilmeye başlanmıştır.

Biliyor muydunuz?

1- Türkiye Cumhuriyetinin kurucusu Ulu Önder Atatürk’ün değerli eşi Latife Hanımın Uşaklı bir aileden olduğunu ve bu nedenle Gazi Mustafa Kemal’in Uşak’lıların eniştesi olduğunu biliyor muydunuz?
2- Selanik’ten sonra elektrik sağlanan ikinci Osmanlı kenti özelliğine sahip Uşak ili 1900′lerin ilk yıllarında elektrikten yararlanmaya başlamıştır.
3- İlk sanayi kuruluşlarının ortaya çıktığı il olma özelliğine sahip olan Uşak İlinde 1926 yılında ilk şeker fabrikası kurulmuştur.
4- Ata sporlarımızdan çeviklik, ata binmede ustalık ve zeka isteyen atlı cirit oyunu müsabaka olarak ilk Uşak ilinde yapılmıştır.8 adet Atlı Cirit Kulübü aktif haldedir.
5- İstiklal Savaşında önemli bir yeri olan ilimiz Merkez Göğem Köyünde Yunan Orduları Komutanı General Trikopis esir alınmıştır.
6- Kurtuluş Savaşı sırasında,Uşak-Afyon Demiryoluna götürülmesini isteyen Yunan Ordusunu müdafaaya elverişsiz bir mevkiiye götürerek teslim olmalarını sağlayan Milli Kahramanımız Çeçeli Kara Murat İlimiz, Banaz ilçesi, Çamsu Köyündendir.
7- Karun kadar zengin deyimiyle ün salan Lidya döneminin en görkemli eserleri olarak bilinen altın, gümüş, bronz ve mermerden meydana gelen Karun Hazineleri ilimiz Müzesinde sergilenmektedir.
8- M.Ö.7.Yüzyılın ilk çeyreğinde Gyges ile başlayan güçlü Lidya İmparatorluğu parayı icat ederek insanlık tarihindeki en önemli buluşlarından birini gerçekleştirmiştir.
9- 1898 yılında işletmeye açılan Afyon-İzmir (Basmane) demiryolu ülkemizin ilk demiryolu olma özelliğine sahiptir.
10- İstiklal Savaşında büyük kahramanlıklar gösteren süvarilerimizin Türkiye’de ilk defa görkemli bir anıtta yer alması, Prof. Dr.Tankut ÖKTEM tarfından tasarlanarak 30 m.uzunluğunda, 17 m.yüksekliğindeki Atatürk ve Kurtuluş Anıtı ilimiz merkezindedir. Türk Ulusunun tutsak edilemeyeceğini sonsuza kadar özgür olacağını, Türk kadınının fedakar ve cefakarlığı ile savaştaki rolünü simgeler.
11- Bir ev ve el sanatı olan halıcılığın kökeni Orta asya’dan ilimize göçüp gelen Yörüklerle başlamıştır. Uşak’ta dokunan halılar ilk önce ev ve aile arasında kullanılırken 16.yüzyılda uşak ekonomisinde halıcılığın canlanmasında büyük etken olmuştur.
12- İlimiz Ulubey İlçesinde bulunan uzunluğu 75 km.olan Ulubey kanyonlarının Dünya’nın ikinci büyük Kanyonu olduğunu biliyor muydunuz?
13- Alacatene, Döndürme ve Ebem Köftesi ilimize ait yöresel yemeklerimizden olup, Uşak Tarhanasının özelliklerini, düğünlerin ve törenlerin keşkeksiz ve bamyasız yapılmadığını biliyor muydunuz?
14- Yedi kişinin kollarıyla ancak sarabildiği ” Anıt Ağaç” İlimiz Banaz İlçesi Bahadır Köyü tepedelen Mevkiinde olup, görülmeye değer nadide tabiat değerlerinden birisidir.
15- İlin en önemli yer altı kaynaklarından biriside Eşme İlçesi, Kışladağ mevkiinde bulunan Altın madenidir.(işletmeye açılmıştır.) MTA tarafından yapılan incelemelerde ortalama 1.43 gr/ton altın tenörlü ve toplam 105,8 metal altın rezervine sahip olduğu tespit edilmiştir.
16- M.S. II. yüzyılda ilk voleybol müsabakalarının İlimiz Banaz İlçesi Akmonia Antik Kentinde yapıldığı biliyor muydunuz ?
17- 31 Ağustos 1922′de yükseltilip 1 Eylül 1922′de tebliğ edildiğini Mareşal Fevzi Çakmak’ın Mareşal’lık rütbesini ilk defa Uşak’ta takmıştır.
18- Pamuklu Gaz Hidrofilli bez dokumasının ilk defa Uşak’ta 16 bin dokuma tezgahında yapıldığı, sargı bezinin % 85′nin, battaniye’nin % 95′nin Uşak’ta üretildiğini biliyor muydunuz?
19- Türkçe’nin sadeleşmesi alanında çalışmalarıyla ve ” Sayın” kelimesini dilimize kazandıran Türk bilgini ve yazarı Besim ATALAY 1882′de Demirci Mustafa’nın iki katlı ahşap evinde doğmuştur. İlk görev aldığı Konya ilinde Alaettin tepesinde halka ” Sayın” diye hitap ettiğini o zamanın gazeteleri yazmıştır.
20- Avrupa ticari liderler kulübü tarafından Fransa’ya çağrılan Sesli Tekstil Firmamızın Avrupa kalite ödüllü Türkiye’nin ilk garanti belgeli battaniyesini ürettiğini biliyor muydunuz?
21- İlk Çocuk Kütüphanesinin kilimleriyle ünlü Uşak’ın Eşme ilçesine 10.09.1953′te açıldığını biliyor muydunuz?
22- İlk Tunç Çağı mezarlığı İlimiz, Sivaslı İlçesi, Selçikler Köyünün kuzeyindeki Akarcaköy’dedir.
23- Eski Uşak el dokuma halılarının dünya’nın birçok sarayını süslediğini biliyor muydunuz?
24- İlk Şayak fabrikasının 21 Şubat 1926′da Uşak’ta kurulduğunu biliyor muydunuz?