Evliya Çelebi gözü ile Uşak

Evliya Çelebi gözü ile Uşak

Seyahatnamenin Anadolu, Suriye ve Hicaz kesimlerini anlatan 9. cildinde Evliya Çelebi (Ala mafarazallah) hac vazifesini yapmak için İstanbul’dan 1082 Muharreminin (1671) 12. yevmi aşure günü yola çıktığını; Kütahya, Altıntaş, Afyon, Şuhut, Sinanpaşa, Sandıklı ve Banaz yoluyla Uşak’a geldiğini, Uşak’tan sonra da Gediz Madenişap (Şaphane), Simav, Ahengeran (Demirci) ve Kula istikametinde yoluna devam ettiğini yazmaktadır.

Evliya Çelebi‘ye göre; Uşak, Germiyanoğlu İshak Şah’ın binasıdır. Sonra Yıldırım Han emrine geçmiştir. Kütahya sancağı dahilinde Gevher Sultan’a hastır ve şerif bir kazadır. Seyahatnamede şehrin bir kale ile çevrili olduğu ve bu kalenin çepe çevre iki bin kadem cürümde olduğu bildirilmektedir. Kale 5 kapılıdır. Bu kapıların doğusundaki (Banaz Kapası), Kıble tarafındaki (Honaz kapısı), Güneye nazır olanı (Komar kapısı), batıdaki (Kule kapısı) ve kuzeyindeki de (Gediz kapısı) isimlerindedir.

Kalenin sair kaleler gibi metin ve müstahkem olmadığı yazılmakta beş arşın kadde olduğu yalnız Buğday Pazarı kapısı tarafında hendek açılmış olu, diğer taraflarında hendeği dahil olmadığı, bir muharebe halinde dayanmayacağı, bütün bu vasıflarından ve bir celali baskını korkusundan ahali-i Vilayetin 1598 tarihinde toplanarak bu kaleyi tuğla ve taş ile tamir ettikleri bilgisi verilmektedir.Kalenin şekli kare şeklinde, cephaneliği ve neferlerin barınmasını sağlayan kışlasıda yoktur.

Uşak’ın 80 pare köyü vardır. Senede on kese akçe hasıl olur. Bir kadı, bir şeyhül islam, bir nakit, bir kethuda, yeri ve yeniçeri serdarı vardır. İleri gelenleri çoktur. Halkı ekseriya ulema ve anka bezirganlardır.Uşak’ın dört tarafında bayırlar vardır. Şehir bir bayırlı ve baçeli çukur ve içinde vakı olmuş mamuredir. Şehir içinde 14 mihrap vardır. Şehir içinde iki hamam vardır; birisi eski hamam ve biri yeni hamamdır. 370 dükkan, 7 han bir o kadar loca hanı ve 7 kahvesi vardır. Amma bezestanı yoktur. Cümla çarşı içinde Sultan Alaaddin Taş Hanı bir tarz-ı aciptir ve çarşı içinde fevkanibir cami vardır.

Uşak’ta Rum ve Ermeni vardır ama Yahudinin vücudu yoktur. Bu şehrin bağ ve bahçesi çoktur. Ab-ı havasının letafetinden mahbub ve mahbubesi ve aşıkları çoktur. Onun için (UŞŞAK) şehri derler. Mahbubları Uşşakperestlerdir.Hakikati hal bu şehre bi garüp üt diyar kimesine gelip bir iki gün mihman olsa elbette aşık olması mukarrerdir. Hatta hakir dahi bir duhter-i zehre mübtela olup onunla def-i gam ederdik.

Cümle ahalisi çuha feraceler ve serhadli entari giyerler ve ekseriya muhib-i mevlana külah üzere desar sararlar. Zenneleri yassı başlı arakıyyesiz ve siyah muhayyer ferace geyip müeddebanereftar ederler.Cumla ahalisi bu şehirde yün çözüp bağlıyan bir şehr-i azimdir. Anadolu eyaletlerinin deve ve araba işler güya işgelesidir. Gerçi küçük şehirdir amma gayet mamur şehirdir. Etraf ve esnafı abadandır. Suk-ı Sultanilerinde beni Adem izdihamından omuz omuza sökmez bir şehr-,benderdir.

Sanaiyatı Uşşak halısıdır. Bunların misli ancak Acem isfan’ına ve mısır şehrinde işlenebilir. Divanhane ce cami halıları vardır ki ekalim-i Seb’aya sevk edilip Nakş-ı bukelamun ve ibretnümun halılarıdır.Çarşı içinde insana canlar bahşeden çeşmeleri vardır. Celile tarzında yazılmış tarihi şudur. sahib-ül hayrat, Elhac… bu tarih dahi onundur. Bud… Asa selsebil, sene 991 Hacı Mustafa Camii önünde yol aşırı olan çeşme tarihidir.

Seyahatnamede Uşak bahsi şöyle bilinmektedir. Bundan sonra bu şehirden arkadaşlar alıp içine güneş girmeyen sık ormanlıklardan, taşlıklardan, korkulu ve tehlikeli yerlerden yüz bin zahmetler ile Temmuz ayının şiddetli sıcağını çekerek 9 saat ilerideki Kara Murat Ağa Müslüman köyüne doğru…